Home Lưu trữ

Dạy văn-dạy chữ, dạy người

Viết bởi Trường THCS Đông Lê - Quảng Bình   
Thứ bảy, 17 Tháng 11 2012 15:01

MÔN NGỮ VĂN VAI TRÒ DẠY CHỮ DẠY NGƯỜI

Người viết: Hồ Đức Nghĩa gv Trường THCS Đồng Lê

I.Đặt vấn đề:

Dạy văn - Dạy người đó là đặc trưng của bộ môn văn, đây là khái niệm không mới trong dạy Văn ở trường học. Nhưng dạy như thế nào, lồng ghép ra sao để học sinh lĩnh hội được kiến thức văn học, vừa có kỹ năng học tập bộ môn lại vừa bồi dưỡng được tư tưởng, tình cảm là cả một vấn đề cần bàn luận . Dạy văn mà chưa kết hợp với dạy người thì kiến thức cảm nhận được trôi tuột như nước đổ lá môn, văn học sẽ trở thành bộ môn khô khan, nhạt nhẽo không có sức cuốn hút . Trong buổi hội thảo này tôi xin trình bày một số việc mà tôi đã ứng dụng trong việc dạy văn kết hợp với dạy người . Đây là vấn đề rất rộng, trong cương vị của thầy Giáo  dạy văn tôi xin trình bày một vài vấn đề nhỏ có tính chất cá nhân về vấn đề Dạy văn -Dạy người.

II. Thực trạng dạy và học văn

Trong những năm học vừa qua cùng với sự đổi mới phương pháp dạy học  của nghành Giáo dục, việc Giảng dạy Văn học  cũng có những đổi mới đáng kể, Giáo viên đã đầu tư nhiều cho việc đổi mới phương pháp theo hướng lấy học sinh làm trung tâm nhưng có điều đáng buồn không như trước đây học sinh ngày nay nhiều em không mặn mà lắm với môn văn, các em còn quan niệm một cách giản đơn học văn để lấy điểm, chia trung bình để được lên lớp, được xét tốt nghiệp … Các em chưa ý thức được rằng bộ môn văn với đặc trưng là phản ánh đời sống muôn màu bằng hình tượng góp phần không nhỏ bồi dưỡng nhân cách, văn học là cho con người lớn thêm về tâm hồn, tình cảm, giúp con người hướng thiện, sống đẹp hơn. Một số Giáo viên chúng ta thấy thực trạng đáng buồn trên cũng có khi nguôi đi nguồn cảm ứng vốn là cứu cánh đắc lực giúp việc dạy văn thăng hoa. Nhiều tiết dạy người, dạy mới chỉ dừng lại ở việc dạy văn chưa chú trọng việc dạy người. Thực trạng trên xuất phát từ một số nguyên nhân sau:  

- Về phía nhà biên soạn sách một số văn bản đưa vào chương trình còn khô khan, nghèo hình tượng văn học, cá biệt có những văn bản đưa vào bộ môn khác thì chắc là sẽ phát huy tác dụng hơn.

- Về phân môn tập làm văn nhiều đề bài còn khô khan không khơi được cảm xúc của người học.

- Về phía người dạy đôi khi trong dạy văn còn nghiên về truyền thụ kiến thức, kỹ năng mà coi nhẹ việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho học sinh nên còn khô khan đôi khi còn nặng về ý  nên bài dạy còn nhạt, thiếu hồn nên không được hứng thú cho người học.

- Một thực trạng hiện nay là các loại sách tham khảo, sách học tốt bán tràn lan, những kiến thức, những câu hỏi ở sách học sinh đều được trả lời trong sách tham khảo  nên bài tập và bài soạn về nhà nhiều em lười động não sao chép y nguyên, thậm chí có em không đọc tác phẩm vẫn soạn được bài cho nên dẫn đến các em nghèo đi cảm xúc.

- Một thực trạng nữa là một số phụ huynh còn nặng về chủ nghĩa thực dụng, cảm thấy khi vào chuyên nghiệp sinh viên ra trường thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn khó kiếm việc làm nên không mặn mà lắm trong việc cho con em mình theo đuổi môn văn.

- Đề kiểm tra ít đề mở, nặng nề ghi nhớ nên không phát huy  được sự sáng tạo mang khuynh hướng cá nhân.

III. Một số việc làm trong việc: Dạy văn - Dạy người

- Trước hết muốn làm tốt công tác bồi đắp tình cảm, nhân cách qua môn văn, người dạy cần tạo nguồn cảm hứng cho người học, các em có thích bộ môn thì mới nói đến các vấn đề khác. Tạo nguồn cảm hứng học văn bằng cách nào? Bằng chính nguồn cảm hứng của Giáo viên thông qua nhiều hoạt động,  đặc biệt là hoạt động dạy trên lớp. Người dạy phải thực sự rung động trước một vấn đề văn học bài dạy mới có hồn. Nếu có điều kiện nên tổ chức các câu lạc bộ văn học, tổ chức toạ đàm văn học theo chủ đề, chủ điểm  tổ chức tham quan sẽ bổ trợ nhiều cho việc hình thành nhân cách.

- Điểm nữa là nên lồng ghép thế nào để kết hợp tốt việc Dạy văn - Dạy người, tránh quá chú trọng về kiến thức văn học, mà quên đi việc giáo dục nhân cách. Cũng cần tránh biến một tiết dạy văn thành một tiết thuyết giảng đạo đức. Đồng thời cũng cần tránh xu hướng đưa việc giáo dục tư tưởng, tình cảm vào bài dạy một cách khiên cường, thiếu thuyết phục tách rời hình tượng văn học theo kiểu “ Lấy râu ông nọ chắp cằm bà kia”. Thông thường giáo viên mình thường hay đưa sự liên hệ vào cuối tiết dạy trong phần tổng kết bài học để giáo dục tình cảm. Làm như vậy không sai nhưng có cái gì đó gò ép, thiếu tự nhiên. Theo tôi nên lồng ghép và đưa việc giáo dục nhân cách vào những chỗ đắt nhất, trọng tâm nhất, cao trào nhất. Ví dụ: Dạy bài “ Trong lòng mẹ” Văn học 8 tập I. Trong phần giáo dục tình cảm yêu cầu qua bài học giúp học sinh cảm nhận được tình mẫu tử thiêng liêng, bất diệt.Tôi đã lồng ghép như sau : Ở mục 1 trong phấn phân tích với tiêu đề: Diễn biến tâm trạng bé Hồng trước những lời lẽ cay độc của bà cô. Đến đoạn trước lời lẽ của bà cô bé Hồng chỉ biết khóc và chỉ biết ước ao, đến đây Giáo viên nên bình giá và nâng cao thêm bằng những câu hỏi taọ tình huống có vấn đề để lòng vào liên hệ bản thân các em như . Đối chiếu hoàn cảnh Bé Hồng, 1 đứa trẻ 12 tuổi, mồ côi cha, sống xa mẹ, luôn tiếp xúc với những người dưới đáy xã hội những biểu hiện trên nói lên điều gì về tâm hồn chú bé? Học sinh có thể trả lời theo những ý khác nhau Giáo viên bình: 1đứa trẻ  12 tuổi không trực tiếp nhận tình thương từ bố mẹ, sống giữa sự ghẻ lạnh, cay độc của bà cô họ hàng với một bà cô cay nghiệt luôn cố tình chia rẻ tình mẹ con tâm hồn rất dễ bị chai sạn , nghèo cảm xúc nhưng chú vẫn giành tình thương dạt dào cho người mẹ bất hạnh của mình mà không hề lung lay trước sự xúc xiển của bà cô cổ hủ.Chưa hết nếu chỉ dừng lại ở đó chúng ta mới chỉ cho học sinh cảm nhận về nhân vật mà chưa liên hệ được bản thân các em . Tôi đặt tiếp câu hỏi: Còn chúng ta, được lớn lên trong sự vỗ về, chăm sóc, dạy dỗ của bố mẹ các em nghĩ gì về bổn phẩn làm con? Câu hỏi loại này nên chỉ định hai đối tượng: 1 học sinh ngoan và 1 học sinh chưa ngoan trả lời. Lồng ghép đúng thời điểm thì bài học mới thấm thía, sâu sắc, có dư âm trong lòng người học.

Mặt khác khi kết hợp, Giáo viên cần linh hoạt trong việc sử dụng các hình thức để tránh sự máy móc, nhàm chán . Sau đây là một cách kết hợp khác : khi dạy bài “ Cô bé bán diêm” Văn 8.tập 1 Ở trong mục giáo dục tư tưởng tình cảm có nêu yêu cầu: Qua truyện ngắn truyền cho người đọc niềm thương cảm đối với một em bé nghèo khổ, bất hạnh ở truyện ngắn này ở phần cuối truyện tác giả dựng hình ảnh về cái chết của cô bé bán diêm như sau: “ Người ta thấy một em gái có đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười.

Em đã chết vì giá rét trong đêm giao thừa”. Giáo viên nên khai thác hình ảnh có sức lay động lòng người này bằng những tình huống có vấn đề như: Hình ảnh này khiến em có cảm nghĩ gì về cái chết của cô bé? Giáo viên bình: Đó là cái chết rất thương tâm, cái chết tràn về sự sống, cái chết không đáng chết …Hỏi tiếp:? Em có cách kết thúc truyện nào khác để cho cô bé đang mơn mởn sức sống kia không phải chết vì giá rét ? Học sinh khá, giỏi có thể trả lời câu hỏi này theo những cách nghĩ của các em . Giáo viên đưa ra những tình huống giả định về cách kết thúc truyện sáng sửa hơn chẳng hạn: Người bố nghèo khổ mà vô tình tàn ác của em sẽ tỉnh ngộ  hơn và đón em về trong ngôi nhà tồi tàn nhưng ấm tình cha con, hoặc có thể những con người giàu có ăn mặc ấm áp  và sang trọng kia không thờ ơ, lạnh nhạt với em trong đêm giao thừa giá rét thì em bé sẽ không có cái chết thương tâm đến vậy. Giáo viên bình: Đó là dụng ý của nhà văn muốn nhắn gửi qua tác phẩm. Đừng lạnh lùng, vô cảm mà hãy giang rộng vòng tay của mình để nâng đỡ những số phận bất hạnh. Tôi còn nhớ cách đây đã lâu khi dạy văn bản “Lão Hạc”, Hồi đó tôi cũng may mắn được dạy 1 lớp chọn, sau khi dạy xong tác phẩm tôi giao nhiệm vụ cho học sinh  về nhà để làm như sau: Em hãy viết tiếp truyện ngắn “Lão Hạc” “tôi gợi ý : Nhân vật chính ở đoạn tiếp này là con trai Lão Hạc. Đứa con duy nhất đã phấn chí bỏ đi phu đồn điền vì quá nghèo, không lấy được vợ” . Sớ dĩ tôi nói ra điều này là vì: Nhân vật Lão Hạc có tình thương con hiếm có, một tình thương vừa sâu sắc vừa cảm động, bi kịch về cái chết bi thảm của Lão là tấm bi kịch của người bố nghèo vì thương con mà tự tử để khỏi tiêu vào mảnh vườn và những đồng tiền giành dụm  cho con .Tôi muốn thêm đoạn sau ( Dù là hoàn toàn không có ý định làm thay cụ Nam Cao trong việc sửa đổi kết cấu tác phẩm ) nhưng để thử học sinh xem cảm nhận được điều gì về tình cảm người cha dành cho con và quan trọng hơn (dù là tình huống giả định)  đó là thái độ của đứa  con  đối với người cha nhân hậu của mình. Các em đã có những cách kết thúc khá xác đáng trong đó tôi nhớ 1 bài của 1 em học sinh đại khái như như sau: Em đã tưởng tượng người con trai Lão Hạc trong đoàn quân chiến thắng trở về làng Anh đứng lặng im trong ngôi nhà tồi tàn, rách nát trên mãnh vườn cha để lại, tiếp đó Anh đến bên mộ cha vật vã than khóc vái lạy mong cha tha thứ cho đứa con bất hiếu, sau đó cảm ơn ông Giáo và xóm làng đã cưu mang cha mình trong những năm tháng anh đi vắng. Rồi anh lấy vợ, dựng nhà trên mảnh vườn mà người cha thân yêu đã để lại ngày ngày hương khói cho cha…

Đó là một số trường hợp mà tôi đã tiến hành trong khi dạy một số văn bản và còn nhiều cách lồng ghép khác để kết hợp Dạy văn - Dạy người. Theo tôi, mẫu chốt để chúng ta thành công trong sự kết hợp này là đưa sự lồng ghép vào đúng chỗ, kết hợp một cách tự nhiên, không gò ép, gượng gạo và  quan trọng là khi muốn kết hợp tốt hai quá trình này Giáo viên phải tạo ra tình huống có vấn đề để kích thích hứng thú  để từ hình tượng văn học mà bồi đắp nhân cách cho học sinh.

- Về phân môn tập làm Văn và tiếng việt: Trong phần mục tiêu cần đạt các sách biên soạn chú trọng việc truyền thụ và tiếp nhận kiến thức và kỹ năng, không có yêu cầu Giáo dục  tư tưởng, tình cảm. Nhưng theo tôi nếu chúng ta suy nghĩ sâu sắc thì sẽ thấy hai phân môn này  cũng góp phần vào việc giáo dục và bồi đắp tình cảm, kỷ năng sống cho học sinh.

+ Cụ thể trong phân môn  làm văn: Như tôi đã đề cập ở phần trước  để tập làm văn ít đề mở, còn khô khan nên gây cảm xúc cho học sinh khi làm bài. Chẳng hạn trong phần “Nghị luận về sự việc hiện tượng đời sống” Có một đề tập làm văn yêu cầu học sinh viết bài nghị luận phản ánh việc khai thác rừng bừa bãi hiện nay. Đề ra như vậy khó gây cảm hứng cho người viết . Theo tôi nên đưa ra kiểu đề tập làm văn tạo ra những tình huống vấn đề hấp dẫn. Nên chăng cũng với vấn đề cần nghị luận trên ta có thể ra đề như sau: Hiện nay rừng Việt Nam đang kêu cứu. Là công dân nước Việt Nam em hãy viết bài phản ánh việc chặt phá rừng bừa bãi để cứu lấy rừng. Hoặc trong văn kể truyện tượng tưởng ở lớp 6 Giáo viên có thể ra những đề mở mang tính cập nhật để nhẹ nhàng khuyên răn học sinh Ví dụ: để khuyên bảo học sinh biết bảo vệ  bàn ghế ta có thể ra đề tưởng tượng như: Một chiếc bàn và một chiếc ghế gãy chân tâm sự với nhau. Là người chứng kiến những tâm sự ấy em hãy kể lại cho mọi người cùng nghe….

+  Về phân môn Tiếng việt:

Chúng ta nếu biết vận dụng tốt lợi thế của một số bài học vẫn giúp các em rèn luyện được kỹ năng sống ví dụ: Qua bài “ Nói giảm nói tránh” Tiếng việt 8 tập 1 học sinh sẽ có kỹ năng về giao tiếp lịch sử trong một số tình huống nhạy cảm, các em sẽ rèn luyện được kỹ năng diễn đạt tế nhị, uyển chuyển, tránh gây cảm giác nặng nề, thô tục hoặc bài “Tình thái từ” chúng ta cũng cung cấp cho học sinh kỷ năng nói, viết phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp như: Quan hệ tuổi tác, thứ bậc xã hội, quan hệ tình cảm… và trong một số bài học khác nếu chúng kết hợp tiết giữa dạy kiến thức với lòng ghép Giáo dục kỹ năng sống thì phân môn tiếng việt cũng không đến nổi khô khan như mọi người thường nghĩ.

IV. Một vài lời kết luận:

Trên đây là một số kinh nghiệp cá nhân trong vấn đề kết hợp Dạy văn - Dạy người. Còn nhiều cách kết hợp khác, trong phạm vi thời gian cho phép tôi chỉ trình bày một số việc làm thực tế của bản thân trong một số  bài dạy tiêu biểu . Một điều đáng mừng là khi kết hợp tiết Dạy văn - Dạy người học sinh tỏ ra hứng thú, thích học bộ môn hơn, các em ngoan hơn, nhạy cảm hơn. Trong phần trình bày của mình tôi chắc chắn sẽ còn nhiều thiếu sót, rất mong các đồng nghiệp bổ sung để chúng ta cùng làm tốt 1 công việc cao quý: Dạy văn - Dạy người.